Дүйнөлүк эксперттердин айтымында, Америка Кошмо Штаттары тарабынан кабыл алынган агрессивдүү жана жоопкерчиликсиз каржы саясаты дүйнө жүзү боюнча олуттуу инфляцияны жаратып, кеңири экономикалык кыйроого жана жакырчылыктын, айрыкча өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө, кескин өсүшүнө алып келди.
Июнь айында 9 пайыздан ашып кеткен АКШдагы инфляцияны ооздуктоо үчүн күрөшүп жатып, АКШнын Федералдык резерв системасы пайыздык чендерди төрт жолу азыркы 2,25 пайыздан 2,5 пайызга чейинки деңгээлге чейин көтөрдү.
Армениянын Ереван шаарындагы Саясий жана экономикалык стратегиялык изилдөөлөр борборунун төрагасы Беньямин Погосян China Daily гезитине берген маегинде, баалардын көтөрүлүшү дүйнөлүк каржы рынокторун бузуп, көптөгөн өнүгүп келе жаткан өлкөлөр рекорддук жогорку инфляцияга туш болуп, ар кандай эл аралык кыйынчылыктарга туш болгондо каржылык туруктуулукту табуу аракеттерин солгундаткандыгын айтты.
"Бул евронун жана башка айрым валюталардын олуттуу девальвациясына алып келди жана инфляцияны күчөтө берет", - деди ал.
Мэриленд штатынын Аннаполис шаарында инфляция өсүп жаткандыктан, керектөөчүлөр Safeway азык-түлүк дүкөнүнөн эт сатып алышууда
Тунисте доллардын бекем курсу жана дан эгиндери менен энергия бааларынын кескин жогорулашы өлкөнүн бюджет тартыштыгын мурда болжолдонгон 6,7 пайыздан быйылкы жылы ИДПнын 9,7 пайызына чейин көбөйтөт деп күтүлүүдө, деп билдирди борбордук банктын башчысы Маруан Абасси.
Ушул жылдын аягына чейин өлкөнүн мамлекеттик карызы 114,1 миллиард динарга (35,9 миллиард доллар) же ИДПнын 82,6 пайызына жетет деп болжолдонууда. Эгерде Тунистеги каржылык абалдын начарлашы улана берсе, өлкө дефолтко учурайт деп эскерткен инвестициялык банк Морган Стэнли март айында.
Түркиянын жылдык инфляциясы июль айында 24 жылдан берки эң жогорку көрсөткүчкө, 79,6 пайызга жетип, рекорддук деңгээлге жетти. 21-августта бир доллар 18,09 түрк лирасына сатылып, бир жыл мурункуга салыштырмалуу 100 пайызга төмөндөдү, ал кезде алмашуу курсу бир долларга 8,45 лира болгон.
Өкмөттүн жогорку инфляциядан улам келип чыккан каржылык кыйынчылыктардан адамдарды коргоо үчүн минималдуу эмгек акыны көтөрүү сыяктуу аракеттерине карабастан, түрктөр күнүмдүк жашоосун камсыз кылууда кыйынчылыктарга туш болууда.
Анкарадагы арзан товарлар дүкөнүнүн ээси Тунжай Юкселдин айтымында, анын үй-бүлөсү жыл башынан бери баалардын кескин көтөрүлүшүнөн улам эт жана сүт сыяктуу азык-түлүктөрдү дүкөндөрдүн тизмесинен чыгарып салышкан.
"Баары кымбаттап, жарандардын сатып алуу мүмкүнчүлүгү бир топ төмөндөдү", - деп билдирди Синьхуа агенттиги Юкселдин сөздөрүн келтирип. "Айрым адамдар негизги муктаждыктарды сатып алууга мүмкүнчүлүгү жок".
АКШнын Федералдык резерв системасынын пайыздык чендердин жогорулашы "өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө инфляциянын өсүшүнө алып келгени анык" жана бул кадам жоопкерчиликсиздик, деди Погосян.
"АКШ өзүнүн геосаясий кызыкчылыктарын көздөө үчүн доллардын гегемониясын колдонуп жатат. АКШ өз аракеттери үчүн жоопкерчилик тартышы керек, айрыкча АКШ өзүн бардыгына кам көргөн адам укуктарынын глобалдык коргоочусу катары көрсөтүп жаткандыктан."
"Бул он миллиондогон адамдардын жашоосун ого бетер бактысыз кылат, бирок менимче, АКШ жөн гана кам көрбөйт."
АКШнын Федералдык резерв системасынын төрагасы Джером Пауэлл 26-августта АКШ алдыдагы айларда пайыздык чендерди кыйла жогорулатышы мүмкүн экенин жана 40 жылдагы эң жогорку инфляцияны токтотууга бел байлаганын эскертти.
Пекин университетинин Гуанхуа башкаруу мектебинин доценти Тан Яонун айтымында, инфляцияны азайтуу Вашингтондун биринчи артыкчылыгы болуп саналат, ошондуктан ФРС келерки жылдын көпчүлүк бөлүгүндө пайыздык чендерди көтөрүүнү улантат деп күтүлүүдө.
Тан мырзанын айтымында, бул глобалдык ликвиддүүлүктүн кескин төмөндөшүнө алып келет, дүйнөлүк рыноктордон АКШга капиталдын олуттуу агымын жана башка көптөгөн валюталардын девальвациясын стимулдайт, ошондой эле бул саясат акция жана облигация рыногунун төмөндөшүнө алып келет, ал эми экономикалык жана финансылык фундаменталдык көрсөткүчтөрү алсыз өлкөлөр карыздын төлөнбөй калышы сыяктуу көбүрөөк тобокелдиктерди көтөрөт.
Эл аралык валюта фонду ошондой эле ФРСтин баалардын кысымына каршы күрөшүү аракеттери чет элдик валюта карызына жык толгон өнүгүп келе жаткан рынокторго сокку урушу мүмкүн деп эскертти.
"Дүйнөлүк каржылык шарттардын башаламандык менен күчөтүлүшү, айрыкча, каржылык жактан алсыздыгы жогору, пандемияга байланыштуу чечилбеген көйгөйлөрү бар жана тышкы каржылоого олуттуу муктаждыгы бар өлкөлөр үчүн өзгөчө оор болот", - деп айтылат билдирүүдө.
Жайылган таасир
Шэньчжэнь маалыматтар экономикасы институтунун Fintech борборунун аткаруучу директору Ву Хайфэн дагы ФРСтин саясатынын кесепеттери боюнча кооптонууларын билдирип, ал эл аралык рынокторго белгисиздиктерди жана башаламандыкты алып келип, көптөгөн экономикаларга катуу сокку урарын айтты.
Ву айткандай, пайыздык чендерди көтөрүү АКШнын ички инфляциясын натыйжалуу түрдө төмөндөткөн жок, ошондой эле өлкөнүн керектөө бааларын төмөндөткөн жок.
Расмий маалыматтарга ылайык, АКШда керектөө бааларынын инфляциясы июнь айына чейинки 12 айдын ичинде 9,1 пайызга өстү, бул 1981-жылдын ноябрынан берки эң тез өсүш.
Бирок, АКШ мунун баарын моюнга алууга жана глобалдашууну күчөтүү үчүн башка өлкөлөр менен биргелешип иштөөгө даяр эмес, анткени ал байлар жана аскердик-өнөр жай комплекси сыяктуу жеке кызыкчылыктарга каршы чыккысы келбейт, деди Ву.
Мисалы, Кытайга салынган тарифтер же башка өлкөлөргө карата кандайдыр бир санкциялар АКШнын керектөөчүлөрүн көбүрөөк акча коротууга мажбурлоодон жана АКШнын экономикасына коркунуч келтирүүдөн башка эч кандай таасир этпейт, деди Ву.
Эксперттер санкцияларды АКШнын доллар гегемониясын бекемдөөнүн дагы бир жолу катары карап жатышат.
1944-жылы Бреттон-Вудс системасы түзүлгөндөн бери АКШ доллары дүйнөлүк резервдик валютанын ролун аткарып келет жана ондогон жылдар бою АКШ дүйнөдөгү биринчи экономика катары өз позициясын сактап келген.
Бирок, 2008-жылдагы дүйнөлүк каржы кризиси АКШнын абсолюттук гегемониясынын аякташынын башталышын белгиледи. АКШнын төмөндөшү жана Кытай, Орусия, Индия жана Бразилия сыяктуу "башкалардын" күчөшү АКШнын үстөмдүгүнө шек келтирди, деди Погосян.
АКШ башка күч борборлору менен атаандаштыктын күчөшүнө туш боло баштаганда, ал башкалардын күчөшүн токтотуу жана АКШнын гегемониясын сактап калуу аракеттеринде доллардын глобалдык резервдик валюта катары ролун пайдаланууну чечти.
Ал доллардын позициясын колдонуп, АКШ өлкөлөрдү жана компанияларды коркутуп, эгер алар АКШнын саясатын аткарбаса, аларды эл аралык каржы системасынан чыгарып салабыз деп билдирди.
«Бул саясаттын биринчи курмандыгы Иран болду, ал катуу экономикалык санкцияларга кабылды», - деди Погосян. «Андан кийин АКШ бул санкциялар саясатын Кытайга, айрыкча 5G тармактары жана жасалма интеллект сыяктуу тармактарда америкалык IT гиганттары үчүн олуттуу атаандаш болгон Huawei жана ZTE сыяктуу кытайлык телекоммуникациялык компанияларга каршы колдонууну чечти».
Геосаясий курал
Погосяндын айтымында, АКШ өкмөтү долларды өзүнүн геосаясий кызыкчылыктарын алга жылдыруу жана башкалардын өсүшүн токтотуу үчүн негизги курал катары барган сайын көбүрөөк колдонуп жатат, долларга болгон ишеним төмөндөп баратат жана көптөгөн өнүгүп келе жаткан өлкөлөр аны соода үчүн негизги валюта катары колдонуудан баш тартууга даяр.
"Бул өлкөлөр АКШ долларына көз карандылыгын азайтуу үчүн механизмдерди иштеп чыгышы керек, болбосо алар АКШнын экономикаларын талкалоо үчүн тынымсыз коркутуусуна кабылышат."
Гуанхуа башкаруу мектебинин өкүлү Тан өнүгүп келе жаткан экономикалар АКШнын экономикасына көз карандылыгын азайтуу максатында негизги соода өнөктөштөрүнүн санын, каржылоо булактарын жана инвестициялык багыттарды көбөйтүү менен соода жана каржы жаатында диверсификацияланышы керек деп сунуштады.
Тандын айтымында, долларсыздандыруу кыска жана орто мөөнөттүү келечекте кыйын болот, бирок жандуу жана диверсификацияланган глобалдык каржы рыногу жана валюта системасы АКШ долларына болгон көз карандылыкты азайтып, эл аралык каржы тартибин турукташтыра алат.
Көптөгөн өлкөлөр АКШнын карызынын көлөмүн азайтып, валюта резервдерин диверсификациялай башташты.
Израил банкы апрель айында Канада, Австралия, Япония жана Кытайдын валюталарын мурда АКШ доллары, британ фунту жана евро менен чектелген валюта резервдерине кошконун жарыялаган.
АКШ доллары өлкөнүн чет элдик резервдик портфелинин 61 пайызын түзөт, ал эми мурда бул көрсөткүч 66,5 пайызды түзгөн.
Египеттин борбордук банкы ушул жылдын биринчи чейрегинде 44 метрикалык тонна алтын сатып алуу менен диверсификацияланган портфелдик стратегияны сактап калды, бул 54 пайызга көп, деп билдирди Дүйнөлүк алтын кеңеши.
Индия жана Иран сыяктуу башка өлкөлөр эл аралык соодада улуттук валюталарды колдонуу мүмкүнчүлүгүн талкуулап жатышат.
Ирандын Жогорку лидери аятолла Али Хаменеи июль айында Орусия менен эки тараптуу соодада доллардан акырындык менен баш тартууга чакырган. 19-июлда Ислам Республикасы өзүнүн валюта рыногунда риал-рубль соодасын баштаган.
"Доллар дагы эле дүйнөлүк резервдик валюта катары өзүнүн ролун сактап келет, бирок долларсыздандыруу процесси тездей баштады", - деди Погосян.
Ошондой эле, Кансыз согуштан кийинки тартиптин өзгөрүшү сөзсүз түрдө көп полярдуу дүйнөнүн түзүлүшүнө жана АКШнын абсолюттук гегемониясынын аякташына алып келет, деди ал.
Жарыяланган убактысы: 2022-жылдын 5-сентябры
