20-январда шайланган президент Жо Байден Улуттук гвардиянын күчөтүлгөн коопсуздук чараларынын алкагында АКШнын 46-президенти катары ант берди. Акыркы төрт жылда АКШда эпидемияны көзөмөлдөөдөн баштап, экономикадан тартып, расалык маселелерге жана дипломатияга чейинки ар кандай тармактарда кооптуу белгилер пайда болду. 6-январда Трамптын тарапташтарынын Капитолий дөңсөөсүнө кол салуусу АКШ саясатындагы терең бөлүнүүнүн уланып жатканын көрсөтүп, АКШ коомунун бөлүнүп-жарылганынын чындыгын кененирээк ачып берди.
АКШ коому өзүнүн баалуулуктарын жоготту. Ар кандай өзүн-өзү жана улуттук өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен, кыйынчылыктар менен күрөшүү үчүн бүтүндөй коомду бириктирген "руханий синергияны" түзүү кыйын.
АКШ бир кезде ар кандай иммигрант топторунун "эритүүчү казаны" болуп, ак адамдардын жана христианчылыктын үстөмдүгүн тааныган өлкө болгон, эми иммигранттардын өз тилине, динине жана үрп-адаттарына басым жасаган плюралисттик маданиятка толгон.
АКШнын социалдык мүнөздөмөсү болгон "баалуулуктардын ар түрдүүлүгү жана гармониялуу бирге жашоо", ар кандай расалардын бөлүнүшүнөн улам баалуулуктардын ортосундагы тирешүүнүн барган сайын курчуп баратканын көрсөтүп жатат.
Американын саясий системасынын негизи болгон АКШнын Конституциясынын легитимдүүлүгү, негизинен кул ээлери жана ак адамдар тарабынан түзүлгөндүктөн, көбүрөөк расалык топтор тарабынан суроо жаратууда.
Актардын үстөмдүгүн жана христианчылыктын үстөмдүгүн жактаган Трамп иммиграция жана расалык саясат жаатында ак адамдар менен башка расалык топтордун ортосундагы чыр-чатактарды тынымсыз күчөтүп келген.
Ушул фактыларды эске алганда, АКШнын жаңы өкмөтү тарабынан пландаштырылган плюралисттик баалуулуктарды кайра куруу сөзсүз түрдө актардын үстөмдүгүн жактаган топтор тарабынан тоскоолдукка учурайт, бул америкалык жан дүйнөнү кайра калыптандыруу кыйынга турат.
Мындан тышкары, АКШ коомунун поляризацияланышы жана орто кирешелүү топтун азайышы элитага жана системага каршы маанайды жаратты.
АКШ калкынын көпчүлүгүн түзгөн орто кирешелүү топ АКШнын социалдык туруктуулугунун чечүүчү фактору болуп саналат. Бирок, орто кирешелүү адамдардын көпчүлүгү аз кирешелүү адамдарга айланды.
Америкалыктардын өтө аз пайызы байлыктын өтө чоң пайызын ээлеген байлыктын тең эмес бөлүштүрүлүшү катардагы америкалыктардын саясий элиталарга жана учурдагы системаларга карата өтө нааразычылыгын жаратып, АКШ коомун душмандыкка толтуруп, популизмди жана саясий божомолдорду күчөттү.
Кансыз согуш аяктагандан бери, медициналык камсыздандыруу, салык салуу, иммиграция жана дипломатияга байланыштуу негизги маселелер боюнча Демократиялык жана Республикалык партиялардын ортосундагы пикир келишпестиктер күчөй берди.
Бийлик алмашуу саясий элдешүү процессин алдыга жылдырбастан, эки партиянын бири-биринин ишине доо кетирген жаман чөйрөнү жаратты.
Эки партия тең саясий экстремисттик фракциялардын күчөшүн жана борборчул фракциялардын төмөндөшүн башынан кечирүүдө. Мындай партиялык саясат элдин жыргалчылыгына кам көрбөйт, тескерисинче, социалдык чыр-чатактарды күчөтүүчү куралга айланды. Өтө бөлүнгөн жана уулуу саясий чөйрөдө АКШнын жаңы администрациясы үчүн кандайдыр бир чоң саясатты ишке ашыруу кыйындап калды.
Трамптын администрациясы АКШ коомун андан ары бөлүп-жарган жана жаңы администрация үчүн өзгөрүүлөрдү жасоону кыйындаткан саясий мурасты ого бетер күчөттү.
Трамптын администрациясы COVID-19 пандемиясы учурунда иммиграцияны чектөө жана актардын үстөмдүгүн, соода протекционизмин жана үйүрдүк иммунитетти жайылтуу аркылуу расалык чыр-чатактардын күчөшүнө, таптык тирешүүлөрдүн уланышына, АКШнын эл аралык кадыр-баркына доо кетирүүгө жана федералдык өкмөттүн COVID-19 менен ооруган бейтаптарынын көңүл калуусуна алып келди.
Андан да жаманы, Трамптын администрациясы кызматтан кетер алдында ар кандай достук эмес саясаттарды киргизип, колдоочуларын шайлоонун жыйынтыктарына каршы чыгууга үндөп, жаңы өкмөттүн башкаруучу чөйрөсүн ууландырган.
Эгерде жаңы өкмөт өлкө ичинде жана чет өлкөлөрдө көптөгөн олуттуу кыйынчылыктарга туш болуп, мурункусунун уулуу саясий мурасын бузуп, эки жылдын ичинде мүмкүн болушунча тезирээк белгилүү бир саясий натыйжаларга жетише албаса, анда Демократиялык партияны 2022-жылдагы орто мөөнөттүү шайлоолордо жана 2024-жылдагы АКШнын президенттик шайлоолорунда жеңишке жеткирүүдө кыйынчылыктарга туш болот.
АКШ азыр Трамп администрациясынын кыйратуучу саясатын оңдоого мүмкүнчүлүк берген бийлик алмашуусунун кесилишинде турат. АКШнын саясатынын жана коомунун оор жана узакка созулган алсыздыгын эске алганда, АКШнын "саясий чириши" улана бериши толук ыктымал.
Ли Хайдун - Кытайдын Тышкы иштер университетинин Эл аралык мамилелер институтунун профессору.
Жарыяланган убактысы: 2021-жылдын 1-февралы
